Program izrade dela na NC i CNC mašinama alatkama predstavlja zapis naredbi koje ona treba da izvede da bi se dobio radni predmet definisane geometrije. Program (pop. NC kod) u odgovarajućem obliku sadrži sve neophodne položaje pokretnih elemenata mašine sa pripadajućim brzinama kretanja, brojem obrtaja, uz definisane pomoćne funkcije poput naredbi uključivanja (isključivanja) sredstva za hlađenje i podmazivanje, naredbi promene smera obrtanja glavnog vretena sa precizno definisanim brojem obrtaja, naredbi promene alata, zaustavljanja programa, programske pauze i sl.

        Postupak ručnog programiranja zavisi od karakteristika upravljačke jedinice i karakteristika alatne mašine. Tako se kod CNC mašina alatki istih karakteristika sa upravljačkom jedinicom i upravljačkim programom različitih proizvođača ne može očekivati isti oblik programa neophodnog za upravljanje tom mašinom. Razlog leži u opredeljivanju proizvođača sopstvenom obliku zapisa programa, koji ne mora da odgovara preporukama ISO/DIN standarda. Najčešće, proizvođači tih mašina ostavljaju mogućnost njihovog alternativnog programiranja po preporukama ISO/DIN standarda. 

Ručno programiranje je najstariji i tehnološki najniži nivo programiranja NC i CNC mašina. Primenjuje se u tehnološkoj razradi obrade delova jednostavne geometrije i u slučaju malog udela CNC mašina u mašinskom parku matičnog proizvodnog sistema.

Programer-tehnolog pisanjem izvornog programa izrade dela (pop. NC koda) vodi alat od tačke do tačke po konturi obrade, vodeći računa o tehnološkim parametrima: obradivosti materijala obratka, karakteristikama reznih alata, optimalnosti režima obrade, itd.